Ukutula apo fyatendekele, ifipe fya mapepala, ne mibele yafiko iyaibela ne mibombele yafiko iyapusanapusana, fyasanguka iciputulwa icacindama ica mibele ya bantunse. Ukufuma ku fya kulemba ifya kale ukufika ku fya kufimbapo ifya muno nshiku ne fya kufwala ifya kufwala, ifipe fya mapepala tafitwala fye imbila ya kwishiba lelo na kabili filakuma nga nshi imikalile ya bantu iya cila bushiku.
Mu lyashi lya kale, ukupanga amapepala kwamonwa ngo kutunguluka kukalamba mu mibele ya bantunse. Mu mwaka wa 105 AD, Cai Lun uwa ku China uwa ku masamba ya bufumu bwa Han alilungike ukupanga amapepala, ukulenga ukupanga kwakwe ukubomba bwino kabili ukwa mutengo. Iyi tekinoloji yasalanganine mu calo ca baArab kabili mu kupelako mu calo conse, ukubweseshapo amapepala ya miolife ayakulu ne fipepala fya mutengo nge nshila iya kubalilapo iya kulembelamo amatontonkanyo na mashiwi. Ukubomfya kwakulisha ukwa mapepala kwatungilila ukwabula ukupita mu mbali ukusansa kwa masambililo, sayansi, ne mibele, ukusansamusha ukwishiba ukucila pa kufikapo kwa bakankaala abanono.
Mu mikalile ya muno nshiku, ubukulu bwa fipe fya mapepala bwalikulilako. Ifitabo ifyapulintwa pamo nga amabuuku, amapepala ya lyashi, na bamagazini fyalitwalilila ukuba inshila shacindama isha kusabankanyamo amashiwi. Nangu ca kuti ukutunguluka kwa bwangu ukwa fya sayansi, ukubelenga amapepala kwatwalilila ukulumbuka pa mulandu wa kumfwa kwa iko ukwaibela ukwa kuboko no kusansalikwa. Na kabili, ukufwaya kwa fipe fya mapepala kwatwalilila ukukula mu fyakupangapanga, ne fipe ifishaonaula icalo pamo nga amabokoshi ayapangwa ne fipe fya mapepala ifibomba umulimo ukalamba mu kutwala no kusamba ifipe. Ukulingana na pulasitiki, amapepala yayanguka ukubomfiwa kabili kuti yaonaika, ukulingana ne mibele ya kutunguluka ukwa muyayaya.
Umutengo wa fyakupangapanga ifya mapepala walicindama nga nshi. Ukufuma ku kucefyako amapepala ya cifyalilwa no kupanga amapepala ukufika ku kupanga amapepala aya nomba, amapepala kuti yabomfiwa bwino bwino ku kupanga ubusuma bwawama. Abapanga ilingi line balabomfya amapepala aya pa lwabo ku kupanga amakaadi ya makwebo aya pa muulu na mapepala ya kwitilapo, ukubika ifintu ifya cila bushiku ne mimonekele iyapusanako no kumfwa kwa kusefya.
Lelo, ukubomfya sana ifipe fya mapepala na ko kwaleta amafya ku fifulo. Ukucepa kwa fikwatwa fya mu fishi no kuonaula kwa mushili ukwakuma ukupanga amapepala filelenga ukufwaya ifyasuko ifisuma ku cifulo, pamo nga ukutungilila amapepala ayabomfiwa nakabili na fimbi ifyakubomfya. Nangu cibe fyo, ku ntanshi iya kumona, ifipe fya mapepala fikatwalilila ukubako pa mulandu wa kubomfiwa kwafiko, ubucindami bwa mibele, no mutengo wa muntontonkanya.
Ifipe fya mapepala te fyapangwa fye ifyakupangapanga lelo na kabili ni Nte sha bucindami. Bacingilila ifya kale ne fya ku ntanshi, ifya kubomfya ne fya kupangapanga, ukulanga ukulekanalekana no kupanga ifya kupangapanga ifya buntunse.
